Mówię mu „dziękuję”. Czy to już relacja?

autor: dr Maciej Dębski

O przywiązaniu do AI – od uprzejmości wobec programu po osobiste znaczenie rozmów.

Uprzejmość wobec chatbota może być zwykłym nawykiem, ale dla części badanych rozmowy z AI mają osobistą wartość i dają poczucie więzi. Można doskonale wiedzieć, że rozmawia się z programem, a mimo to traktować ten kontakt jako coś ważnego.

Powiedzieliście kiedyś programowi „dziękuję”, choć doskonale wiedzieliście, że rozmawiacie z programem? Badacze interesowali się podobnymi reakcjami na długo przed dzisiejszymi chatbotami. W eksperymentach opublikowanych w 1994 roku Clifford Nass i współpracownicy pokazywali, że ludzie stosują wobec komputerów niektóre reguły oceniania znane z kontaktów społecznych. Technologia nie musiała wyglądać jak człowiek, by uruchamiać społeczne odruchy. (Nass i in., 1994).

Dziś rozmowy z AI mogą nabierać osobistego znaczenia. Przywiązanie do AI rozumiemy w tym tekście jako emocjonalne i relacyjne znaczenie nadawane kontaktowi z systemem: poczucie znajomości, komfortu, potrzebę rozmowy czy szukanie wsparcia. W naszym pomiarze znalazły się również uprzejmość i szacunek. Dlatego wynik trzeba czytać przez treść poszczególnych odpowiedzi; samo „dziękuję” mówi zbyt mało, by rozpoznać więź.

„Bożena” to imię, którym jedna z uczestniczek wywiadu określała swojego chatbota. Jednocześnie porównywała go do Excela. Ta pozorna sprzeczność jest dobrym początkiem rozmowy o przywiązaniu do AI. Ludzki język może opisywać technologię bez nadawania jej statusu bliskiej osoby. Aby zrozumieć kontakt, trzeba zapytać o jego znaczenie, a nie tylko policzyć użyte zwroty grzecznościowe. [1, s. 110]

W badaniu „Relacje w czasach AI” przyjrzano się zarówno sposobowi odnoszenia się do systemu, jak i osobistemu wymiarowi rozmów. Piętnaście stwierdzeń obejmowało uprzejmość, szacunek, potrzebę rozmowy, poczucie znajomości i komfortu oraz szukanie wsparcia. Wyniki pozwalają zobaczyć, że pod wspólną etykietą relacji z AI mieszczą się doświadczenia o bardzo różnej intensywności. [1, s. 106–109]

Czyją skalę wykorzystaliśmy

W badaniu zastosowaliśmy AI Attachment Scale autorstwa K. T. A. S. Sandeeshwary Kasturiratny i Andree Hartanto. Publikacja opisująca jej opracowanie ukazała się w Computers in Human Behavior Reports, w tomie 21 z 2026 roku. To zagraniczne narzędzie psychologiczne, którego polską adaptację przygotowaliśmy w projekcie „Relacje w czasach AI”. Wersję wspólną zastosowano u dorosłych i nastolatków. [1, s. 17; 3]

Co oznacza przywiązanie do AI

Chodzi o znaczenie, jakie kontakt z AI zyskuje po stronie człowieka: poczucie bliskości, zwracanie się do systemu po rozmowę lub wsparcie oraz traktowanie go według norm społecznych. Narzędzie opisuje więź podobną pod pewnymi względami do przywiązania, ale nie zakłada, że AI odwzajemnia uczucia. Nie określa też stylu przywiązania użytkownika jako bezpiecznego, lękowego czy unikającego. To inne pytanie badawcze. [3]

W tym ujęciu warto patrzeć na profil odpowiedzi. Uprzejmy język, osobista wartość rozmowy i zastępowanie niedostępnego kontaktu z człowiekiem mogą współistnieć, lecz nie muszą mieć takiego samego nasilenia. Dlatego jedno słowo „przywiązanie” wymaga dopowiedzenia, co dokładnie zmierzono. W przeciwnym razie łatwo uznać nawyk grzecznościowy za dowód silnej emocjonalnej więzi.

Trzy podskale po pięć stwierdzeń

Bliskość emocjonalna dotyczy znajomości, komfortu, osobistej wartości i znaczenia rozmowy. Obejmuje też przewidywany dyskomfort przy utracie możliwości kontaktu z AI. W naszych danych poczucie więzi i komfortu potwierdzało 11,4% dorosłych, a osobistą wartość rozmów 12,3%. [1, s. 107–108; 3]

Substytut kontaktów społecznych oznacza zwracanie się do AI w sytuacjach potrzeby rozmowy, problemu albo niedostępności ludzkiego wsparcia. Nie musi oznaczać całkowitego zastąpienia ludzi. Brak kogoś do rozmowy jako okoliczność kontaktu z AI wskazało 11,7%, a preferowanie AI z powodu braku obawy przed oceną 15,1%. [1, s. 107–108; 3]

Postrzeganie AI z szacunkiem obejmuje uprzejmość, wyrozumiałość i unikanie lekceważącego traktowania. To w tym obszarze pojawiają się najczęstsze deklaracje, w tym przyjazne traktowanie AI u 36,7% badanych. Taki wynik opisuje również normy, które człowiek wnosi do rozmowy z programem. [1, s. 107–108; 3]

Jak wyglądało odpowiadanie na skalę

Uczestnik miał pomyśleć o systemie lub systemach AI, których używa najczęściej, i ocenić zgodę z każdym z 15 stwierdzeń. Odpowiedzi obejmowały pięć kategorii: od „zdecydowanie się nie zgadzam” do „zdecydowanie się zgadzam”, z odpowiedzią neutralną pośrodku. W tabeli pokazujemy łączny odsetek dwóch odpowiedzi wyrażających zgodę. Nie jest to odsetek osób z rozpoznanym „zaburzeniem przywiązania do AI”. [1, s. 107]

Przy kodowaniu odpowiedzi od 1 do 5 suma wszystkich pozycji wynosi 15–75 punktów, a każdej pięciopozycyjnej podskali 5–25. Wyższy wynik wskazuje silniejsze deklarowanie danej grupy doświadczeń. Ponieważ suma obejmuje także normy uprzejmości, nie należy opisywać całego wyniku wyłącznie jako emocjonalnego uzależnienia od systemu. Skala problematycznego korzystania z AI, AIAS-21-PL, jest w projekcie odrębnym narzędziem. [1, s. 17; 2]

Polska adaptacja i sprawdzenie rzetelności

W naszym projekcie przygotowaliśmy polską adaptację narzędzia i sprawdziliśmy jego właściwości pomiarowe. Raport dokumentuje między innymi rzetelność, czyli spójność odpowiedzi na pozycje skali. W próbie dorosłych alfa Cronbacha wyniosła 0,95 dla całej skali, 0,92 dla bliskości emocjonalnej, 0,94 dla substytutu kontaktów społecznych i 0,93 dla postrzegania AI z szacunkiem. [1, s. 155]

W badaniu 562 par rzetelność całej skali wyniosła po 0,96 u rodziców i u nastolatków. To ważna informacja o pomiarze, ale sama wysoka alfa nie dowodzi wszystkich aspektów trafności ani pełnej porównywalności wyników grup. Raport zapowiada odrębne publikacje z pełnymi analizami walidacyjnymi. Nie zastępujemy ich samym współczynnikiem rzetelności. [1, s. 17 i 155–156]

Kultura osobista trafia do czatu

Przyjazne traktowanie AI deklarowało 36,7% dorosłych, uprzejmość nawet wtedy, gdy system ich nie rozumie – 32,4%, a przekonanie, że należy wykazywać wyrozumiałość – 30,5%. Poczucie więzi i komfortu podczas rozmowy wskazało znacznie mniej osób, 11,4%. Osobistą wartość rozmów dostrzegało 12,3%, a wrażenie kontaktu ze znajomą osobą 11,5%. Wszystkie te odsetki odnoszą się do całej próby dorosłych, nie tylko do najbardziej zaangażowanych użytkowników.

Szesnastoletnia Zosia tłumaczyła w wywiadzie, że dziękuje z przyzwyczajenia i szacunku. Piętnastoletni Maks mówił, że tak został nauczony. Inni używali uprzejmości żartobliwie albo zmieniali styl zależnie od zadania. Te wypowiedzi pomagają odczytać różnicę między normą komunikacji a poczuciem więzi: podobne słowo na ekranie może mieć dla różnych osób inne znaczenie. [1, s. 107, 110]

Tabela 11. Wszystkie piętnaście pozycji w trzech podskalach przywiązania do AI

Odsetek odpowiedzi „zgadzam się” lub „zdecydowanie się zgadzam”; cała próba dorosłych, N = 3423, dane ważone. Pozycje ułożone według podskal, nie według częstości zgody. Źródło: [1], s. 17 i 107–108; [2], tab. 68. Każdy z trzech obszarów obejmuje pięć pozycji.

Wykres 9. Uprzejmość i osobiste znaczenie kontaktu z AI


Zgoda ze stwierdzeniami; cała próba dorosłych, N = 3423, dane ważone. Kategorie mogą się pokrywać. Etykiety skrócone. Źródło: [1], wykres 40 i tab. 25, s. 107–108.

Osobiste znaczenie rozmowy

Wśród młodszych dorosłych częstsze były odpowiedzi dotyczące emocjonalnego i relacyjnego wymiaru korzystania. Rozmowy z AI lubiło 26,6% pokolenia Z i 10,7% boomersów. Preferowanie AI ze względu na brak obawy przed oceną deklarowało odpowiednio 25,7% i 7,5%. Natomiast przekonanie, że wobec systemu należy wykazać wyrozumiałość, miało bardziej zbliżone odsetki i nie różnicowało pokoleń istotnie w zastosowanym teście.

Różnice nie zawsze układają się w prostą hierarchię wieku. Poczucie więzi i komfortu wskazywało 15,3% pokolenia Z i 15,4% milenialsów, wobec 7,7% pokolenia X i 7,1% boomersów. Dwie młodsze grupy miały więc niemal takie same wyniki tej pozycji. Nie należy na tej podstawie rozpoznawać charakteru kontaktu u konkretnej osoby ani uznawać całego pokolenia za emocjonalnie związanego z AI. [1, tab. 25, s. 108]

Tabela 12. Różne znaczenia rozmowy z AI w badanych rodzinach

Odsetki zgody; N = 562 pary, dane nieważone. Zwięzłe opisy wybranych pozycji, bez diagnozowania przywiązania pojedynczej osoby. Źródło: [1], wykres 41, s. 109.

Rodzice i nastolatki nie stoją na przeciwnych biegunach

W module rodzinnym przyjazne traktowanie AI deklarowało 41,3% nastolatków i 39,3% rodziców. Poczucie więzi i komfortu wskazywało 17,3% i 13,9%. Większa różnica dotyczyła rozmowy z AI wtedy, gdy nie ma z kim porozmawiać: 21,2% nastolatków wobec 13% rodziców. Z kolei zwracanie się do AI przy borykaniu się z problemem pojawiało się niemal równie często – 20,1% i 20,5%.

Porównanie pokazuje, dlaczego warto pozostać przy treści poszczególnych odpowiedzi. Korzystanie przy konkretnym problemie, brak rozmówcy i poczucie więzi opisują odmienne sytuacje. Sam wynik „rozmawia z AI” nie mówi jeszcze, jaką funkcję pełni ta rozmowa i czego osoba oczekuje od systemu. [1, s. 109]

Wiedzieć, że to program, i czuć bliskość

Przemek, 45-letni uczestnik wywiadu, opisywał AI jako pewnego doradcę, podkreślając jednostronność kontaktu: sam bierze, lecz nie czuje zobowiązania wobec systemu. W innym fragmencie rozmowy przyznawał, że odczuwa pewną więź i znajomość. To przykład sytuacji, w której wiedza o narzędziu współistnieje z osobistym przeżyciem. Nie jest to dowód, że użytkownik uznaje AI za świadomą istotę. [1, s. 110]

Ogólny wskaźnik relacyjnego stosunku do AI współwystępował z samotnością i nasileniem lęku. Jednocześnie jego związek z deklarowanym wsparciem ze strony ludzi był słabo dodatni, a nie ujemny. Z danych nie wynika zatem, że każda osoba przywiązana do AI jest pozbawiona ludzkiego oparcia. Bardziej trafne wydaje się pytanie o to, co rozmowa wnosi do jej życia, czego w niej szuka i jak mieści się ona obok kontaktów z bliskimi. [1, s. 131–133]

Uprzejmość, osobista rozmowa i zastępowanie kontaktu

Pod wspólną nazwą przywiązania do AI mieszczą się różne odpowiedzi. Można pisać do systemu uprzejmie, bo tak wygląda własny styl komunikacji. Można także cenić rozmowę o kłopotach, szukać w niej pocieszenia albo wracać do niej wtedy, gdy brakuje ludzi. Zestawienie wszystkich piętnastu pozycji chroni przed sprowadzeniem tych doświadczeń do jednego spektakularnego hasła.

W badaniu przyjazny ton wskazywało 36,7% osób, a poczucie więzi i komfortu 11,4%. To nie są dwa pomiary tego samego zachowania. Różnica pokazuje, dlaczego nie można ogłaszać, że ponad jedna trzecia dorosłych nawiązała emocjonalną więź z AI. Uprzejmość jest bardziej rozpowszechniona niż deklaracje osobistej bliskości. Jedna osoba mogła potwierdzić kilka stwierdzeń, dlatego odsetków również nie sumujemy.

Co do tej historii dodaje perspektywa rodziny

Wśród 562 par rodzice i nastolatki podobnie często deklarowali przyjazne traktowanie AI: 39,3% oraz 41,3%. Większa różnica pojawiała się przy rozmowach wtedy, gdy nie ma z kim porozmawiać: 13% rodziców wobec 21,2% nastolatków. Nie jest więc tak, że jedna grupa wyłącznie pracuje z narzędziem, a druga wyłącznie szuka w nim relacji.

Te odpowiedzi mogą otworzyć spokojną rozmowę o potrzebach. Co sprawia, że łatwiej napisać do systemu? Możliwość wyboru chwili, wstyd, obawa przed reakcją bliskich, a może zwykła ciekawość? Nie trzeba zgadywać odpowiedzi na podstawie wieku. Dane wskazują miejsca, o które warto zapytać, ale nie opisują motywów każdej konkretnej rodziny.

Poczucie bycia wysłuchanym a wzajemna relacja

System może odpowiadać w sposób odbierany jako cierpliwy i wspierający. Z perspektywy użytkownika to doświadczenie może mieć znaczenie, nawet jeśli wie on, że rozmawia z programem. Nie daje to podstaw do przypisywania systemowi ludzkich uczuć, intencji czy zobowiązań. Osobiste znaczenie rozmowy po stronie człowieka i wzajemność relacji to odrębne sprawy.

Warto przyglądać się temu, co dzieje się po zamknięciu czatu. Czy rozmowa pomaga przygotować pytanie do bliskiej osoby? Czy porządkuje myśli przed spotkaniem? Czy raczej staje się jedyną formą kontaktu, z której człowiek potrafi skorzystać? Nasze dane przekrojowe nie rozstrzygają, który przebieg przeważa w czasie. Pozwalają jednak stawiać dokładniejsze pytania niż samo „czy rozmawiasz z AI?”.

Nie zawstydzać, ale też nie lekceważyć trudności

Wyśmianie kogoś za osobistą rozmowę z AI raczej nie pomoże dowiedzieć się, dlaczego po nią sięga. Można zapytać, co w tej rozmowie jest pomocne i czego trudno doświadczyć w kontaktach z ludźmi. Warto uszanować prywatność odpowiedzi. Żądanie wglądu w całą historię czatu nie jest koniecznym warunkiem rozpoczęcia rozmowy o potrzebach.

Jednocześnie warto zauważać problemy z kontrolą, pogarszające się funkcjonowanie lub rezygnację z ważnych kontaktów. Uprzejmość wobec narzędzia nie jest takim samym sygnałem jak cierpienie przy każdej przerwie w dostępie. Pomoc powinna odpowiadać na konkretne trudności. Relacja z człowiekiem może zacząć się od zaoferowania spokojnego czasu i zainteresowania, a nie od sporu o to, czy rozmowa z programem jest „prawdziwa”.

Z czym współwystępuje przywiązanie do AI

Dodatni współczynnik oznacza, że wyższym wynikom jednej miary częściej towarzyszyły wyższe wyniki drugiej. Ujemny wskazuje odwrotny kierunek współwystępowania. Wielkość korelacji nie jest procentem osób ani dowodem oddziaływania przyczynowego.

Źródło: pełne opracowanie ilościowe projektu, macierz korelacji, oraz raport „Relacje w czasach AI”, tab. 34, s. 133. Dane nieważone; liczba ważnych odpowiedzi zależy od pary wskaźników. Analiza przekrojowa, bez kontroli innych zmiennych.

Wykres. Korelacje wybranych wskaźników. Oś obejmuje także wartości ujemne; długość słupka przedstawia wartość współczynnika, nie odsetek badanych.

Jak czytać te wyniki

Podstawą jest badanie 3423 dorosłych internautów w wieku 18–74 lata. Pokolenie Z obejmuje tu osoby w wieku 18–29 lat, milenialsi 30–45 lat, pokolenie X 46–61 lat, a boomersi 62–74 lata. Wyników nie rozszerzamy automatycznie na osoby starsze niż 74 lata ani niekorzystające z internetu. Dane procentowe z badania dorosłych są ważone; liczebność konkretnego pytania lub podgrupy podajemy przy tabeli.

Osobny moduł obejmuje 562 pary rodzic–nastolatek. Rodzice są częścią próby dorosłych, dlatego nie dodajemy ich ponownie do 3423. Wywiady pogłębione pokazują znaczenia i kontekst doświadczeń, lecz nie służą do wyliczania ich częstości. Badanie jakościowe obejmowało pokolenia Alfa, Z, Y i X, bez boomersów.

Korelacja opisuje współwystępowanie wyników, a nie przyczynę. Dodatni znak oznacza, że wyższym wartościom jednej miary zwykle towarzyszą wyższe drugiej; ujemny – niższe. Różnice pokoleń są obrazem w chwili badania, nie prognozą losów dzisiejszych młodych ludzi. Pasma stenowe, gdy są stosowane, opisują wynik na tle badanej próby i nie są rozpoznaniem klinicznym.

I co z tym wszystkim zrobić?

1. Zapytajcie, co znaczy dla Was ta rozmowa. Czy chodzi o szybkie uporządkowanie myśli, przyjemność rozmowy, poczucie akceptacji czy brak kogoś bliskiego? Te odpowiedzi mogą się łączyć. Rozpoznanie potrzeby pomaga zdecydować, gdzie jeszcze można znaleźć jej zaspokojenie i co warto w codzienności wzmocnić.

2. Przyglądajcie się temu, co dzieje się po zamknięciu czatu. Czy wracacie do własnych spraw spokojniejsi i gotowi do działania, czy odkładacie je, żeby rozmowa trwała? Obserwujcie powtarzający się wzorzec. Chwilowa ulga i długofalowe miejsce kontaktu z AI w Waszym życiu to dwa osobne pytania.

3. Zachowajcie ludzi w obiegu ważnych rozmów. Jeśli czat pomógł nazwać problem, możecie wykorzystać te słowa w rozmowie z kimś zaufanym. Nie musicie ujawniać całego zapisu. Wystarczy własne zdanie: „Zrozumiałem, że ostatnio potrzebuję więcej wsparcia”. W ten sposób przygotowanie myśli może prowadzić do kontaktu.

4. Oddzielajcie własne uczucia od możliwości systemu. Poczucie bycia wysłuchanym może być dla Was ważne. Warto jednocześnie pamiętać, że odpowiedź jest wytwarzana przez system i może zawierać błędy, pomijać kontekst lub rozmijać się z potrzebą. W sprawach o dużym znaczeniu sprawdzajcie ją poza samą rozmową.

5. Rozmawiajcie bez zawstydzania. Jeśli ktoś bliski nadaje chatbotowi imię lub opowiada o przywiązaniu, zacznijcie od pytania, co znajduje w tym kontakcie. Wyśmianie może zamknąć rozmowę. Szczególnie z nastolatkiem warto rozmawiać o potrzebach, granicach i ludzkim wsparciu, zamiast oceniać go na podstawie samego sposobu zwracania się do AI.

Tutaj pobierz cały raport: https://dbamomojzasieg.pl/relacje-w-czasach-ai/ 

Krótka bibliografia

[1] Dębski, M., i in. (2026). Relacje w czasach AI. Ogólnopolska diagnoza więzi, dobrostanu oraz stresu cyfrowego. Raport z badań. Fundacja Dbam o Mój Zasięg. ISBN 978-83-66186-05-7.

[2] Relacje w czasach AI (2026). Pełne opracowanie badania dorosłych. Materiał źródłowy projektu, plik „RAPORT_08.09_0937(9).docx”.

Nass, C., Steuer, J., Henriksen, L., Dryer, D. C. (1994). Machines, social attributions, and ethopoeia: performance assessments of computers subsequent to “self-” or “other-” evaluations. International Journal of Human-Computer Studies, 40(3), 543–559. DOI: 10.1006/ijhc.1994.1025. [źródło online]

Wyniki przywołane w artykule: [1], s. 17, 106–112, 131–133 i 155–156. Uzupełnienie opisu narzędzia: 20 listopada 2026, na podstawie tabeli narzędzi i aneksu metodologicznego raportu oraz publikacji źródłowej skali.

Uzupełnienie opracowania, 11 listopada 2026: zestawienia korelacji z pełnego raportu ilościowego oraz analizy źródłowe do materiałów o samotności (28.10.2026) i stresie cyfrowym (04.11.2026). Dane przekrojowe; propozycje praktyczne nie były testem interwencji w tym projekcie.

[3] Kasturiratna, K. T. A. S., i Hartanto, A. (2026). Attachment to artificial intelligence: Development of the AI Attachment Scale, construct validation, and the psychological mechanisms of human–AI attachment. Computers in Human Behavior Reports, 21, 100912. https://doi.org/10.1016/j.chbr.2025.100912

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *